حسين زمانى
64
سفرنامه بخارا ( عصر محمد شاه قاجار ) ( فارسى )
از عمال ولايت عاليجاه محمود خان كلانتر با كدخدايان دار الخلافه با چند يدك به استقبال آمدند . با اين شوكت و جلال وارد شهر گرديده حضرات ايلچيان را در خانه مرحوم موسى خان كه بهجهت آنها معين كرده بودند منزل داديم . [ تفصيلات ماليات ديوانى و قشونكشى بخارا ] امّا تفصيلات ماليات ديوانى و قشونكشى بخارا بديننهج است . امّا ماليات ديوانى املاك و مستقلات بخارا ، نصف صحيح ، خالصه ديوانست ، نصف ديگر مال رعيّت . نصفى كه خالصه است نصف از آن خالصه مال خواجهگان جوبار است . يك دينار ماليات به ديوان نمىدهند و آن تفصيلى دارد . در زمان قديم شاه مرادبيگ به سبب ناخوشى كه به او عارض شده بود ، به خواجههاى جوبار نذر كرده بود تا هرجا قلمرو پادشاه است نصف آن از سادات جوبار باشد . از آن تاريخ تا بهحال جميع سلاطين بخارا امضاء داشتهاند ، هيچيك تخلف نكردهاند و نخواهند كرد . امّا املاك اربابى رعيتى كه ماليات به پادشاه مىدهند كلا يكصدوپنجاه هزار تومان عراقى است از قرار طلاى خودشان كه به حساب رسيده شد در مقابل اين منافع به كلّى اخراجات كلّى دارد . اين مداخل به اين مخارج كفايت نمىدهد . هرگز در خزانهء پادشاه يك تومان يافت نمىشود . بهطورى كه اين فدوى ديدهام چند مراتب كتاب و شال و قرآن به بازار آورده فروختند . حتى بعضى از اسبابها هم كه سركار بندگان اقدس شاهنشاهى روحنا فداه مرحمت فرموده اين فدوى بهجهت سركار امير بردم ، تنخواه ضرور شده بلافاصله به بازار برده فروختند و قيمت آنها را هم نداشته به قيمت سهلى فروختند . تنخواه آن را مصرف رسانيدند ، و از جمله منافع پادشاه گمرگ است كه از تجار همهجا به او